Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? 5x5 Matris ile Adım Adım Uygulama
Risk değerlendirmesi, İSG yönetiminin kalbidir. Doğru yapıldığında kaza sayısını, iş günü kaybını ve maliyetleri gözle görülür biçimde düşürür; yanlış yapıldığında ise yalnızca dosyada duran ölü bir belgeye dönüşür.
Bu rehberde en yaygın kullanılan L Tipi 5x5 matris yöntemini, gerçek saha örnekleriyle adım adım açıklıyoruz.
Adım 1 — Ekibi kurun
Risk değerlendirme ekibi; işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri ve destek elemanlarından oluşur. Ekipte sahayı gerçekten bilen operatörlerin bulunması, kâğıt üstünde görünmeyen tehlikelerin ortaya çıkmasını sağlar.
Adım 2 — Tehlikeleri tespit edin
Tehlike tespiti; işyeri turu, çalışan görüşmeleri, kaza ve ramak kala kayıtları, MSDS/GBF dokümanları, bakım kayıtları ve ölçüm raporları üzerinden yapılır. Tehlikeleri kategorilere ayırarak ilerlemek, atlama riskini azaltır.
- Mekanik: dönen aksam, ezilme, kesilme, düşen cisim
- Elektriksel: topraklama eksikliği, izolasyon hatası, ark patlaması
- Kimyasal: buhar, toz, cilt teması, depolama uygunsuzluğu
- Fiziksel: gürültü, titreşim, aydınlatma, termal konfor
- Ergonomik: tekrarlı hareket, ağır kaldırma, duruş bozukluğu
- Psikososyal: aşırı iş yükü, vardiya düzeni, mobbing
- Biyolojik: bakteri, virüs, mantar maruziyeti
Adım 3 — Riski puanlayın (5x5 matris)
Risk Skoru = Olasılık × Şiddet. Her iki değer 1-5 arasında derecelendirilir. Ortaya çıkan skor, aksiyonun aciliyetini belirler.
| Risk Skoru | Seviye | Aksiyon |
|---|---|---|
| 1-4 | Önemsiz | Kayıt altına alınır, ek tedbir gerekmeyebilir |
| 5-9 | Düşük | Yıllık planda izlenir |
| 10-15 | Orta | Belirli bir termin ile tedbir alınır |
| 16-19 | Yüksek | Kısa sürede tedbir; iyileştirilene kadar ek kontrol |
| 20-25 | Kabul edilemez | Faaliyet durdurulur, derhal müdahale |
Adım 4 — Kontrol tedbirlerini hiyerarşiye göre seçin
Tedbir seçiminde 'önce KKD verelim' yaklaşımı en zayıf çözümdür. Uluslararası kabul gören kontrol hiyerarşisi şu sırayı öngörür:
- 1. Bertaraf etme: tehlikeyi tamamen ortadan kaldır
- 2. İkame: tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştir
- 3. Mühendislik kontrolleri: koruyucu, havalandırma, otomasyon
- 4. İdari kontroller: prosedür, rotasyon, eğitim, işaretleme
- 5. Kişisel koruyucu donanım: son savunma hattı
Adım 5 — Aksiyon planı ve doğrulama
Her tedbir için sorumlu kişi, termin tarihi ve bütçe belirlenir. Termin dolduğunda tedbirin uygulanıp uygulanmadığı sahada doğrulanır ve risk yeniden puanlanır. Bu 'artık risk' değeri kabul edilebilir seviyeye inmediyse ek tedbir gerekir.
Özet: akılda kalması gerekenler
- 1Risk skoru tek başına anlamlı değildir; aksiyon planına dönüşmelidir.
- 2KKD ilk değil son çözümdür.
- 3Ramak kala kayıtları, tehlike tespitinin en değerli kaynağıdır.
- 4Artık risk yeniden puanlanmadıysa süreç tamamlanmamıştır.
Sıkça sorulan sorular
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?+
Az tehlikeli işyerlerinde 6, tehlikeli işyerlerinde 4, çok tehlikeli işyerlerinde 2 yılda bir. Ancak kaza, proses veya makine değişikliği halinde süre beklenmeden güncellenir.
5x5 dışında hangi yöntemler kullanılabilir?+
Fine-Kinney, HAZOP, FMEA, JSA (İş Güvenliği Analizi) ve Check-list yöntemleri de kullanılır. Proses karmaşıklığı arttıkça Fine-Kinney veya HAZOP tercih edilir.
Bu konuda desteğe mi ihtiyacınız var?
Söke OSGB uzman ekibi, işletmenizin tehlike sınıfına uygun çözümü sizinle birlikte kurar.
